Zbiory masońskie
Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu
Exlibris

Pokój 166;
czynna:
poniedziałek 12.00 - 14.00
wtorek, środa, piątek  10.00 - 14.00
czwartek 10.00 - 18.00
Obsada - mgr Andrzej Karpowicz, st. kustosz dypl.
mgr Juliana Grażyńska, kustosz
mgr Witold Karpowicz, mł. bibliotekarz
Tel.: 829 - 3835       

Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu posiada wydzielony zbiór masoników liczący minimum 80 tys. druków. Zbiór ten został odnaleziony i zabezpieczony jesienią 1945 roku w Sławie Śląskiej (niemiecka nazywa Schlawa, 1938-1945 Schlesiersee), w ramach akcji zabezpieczania druków porzuconych opuszczonych na zachodnich ziemiach polskich. Zbiór ten pochodzi z bibliotek lóż wolnomularskich, głównie ze Śląska i Pomorza. Znalazły się w nim również fragmenty bibliotek wolnomularskich z innych terytoriów. Obejmuje on ok. 2/5 zbiorów posiadanych przed 1933 rokiem przez niemieckie loże wolnomularskie. Losy pozostałej części tych zbiorów nie są znane. Po odnalezieniu w Sławie Śląskiej, zbiór został przewieziony do Poznania i od 1959 roku jest on opracowywany w Pracowni Zbiorów Masońskich BU UAM jako zbiór wydzielony, z własnym katalogiem i inwentarzem. Opracowane zbiory liczą ok., 65,2 tys. woluminów. Od lat siedemdziesiątych zbiory są przechowywane w osiemnastowiecznym pałacu w Ciążeniu (woj. konińskie, 70 km na wschód od Poznania, kilka kilometrów od autostrady A-2 Poznań - Warszawa).

Najstarszą część zbiorów stanowią siedemnastowieczne druki różokrzyżowców. Stare druki osiemnastowieczne liczą kilka tysięcy tomów. Największa część zbiorów pochodzi z XIX i XX wieku (do lat 1933/35). Znajduje się w nich również niewielki, lecz największy w Polsce, liczący 1,2 tys. vol. zbiór literatury współczesnej. Największa część zbiorów masońskich została opublikowana w języku niemieckim. Obok nich jest również dużo druków w językach francuskim i angielskim. Druki w innych językach są reprezentowane w małym stopniu.

W opracowanych zbiorach masońskich Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu znajdują się wszystkie niemieckie encyklopedie wolnomularskie, część angielskich i francuskich, dużo opracowań o treści ogólnej dotyczących wszystkich zagadnień wolnomularstwa, podręczniki, literatura apologetyczna, polemiczna i propedeutyczna. Biblioteka posiada również wszystkie podstawowe bibliografie literatury wolnomularskiej, zbiór drukowanych katalogów bibliotek wolnomularskich oraz katalogów księgarskich rejestrujących druki masońskie, Czasopisma stanowią 70 % zbioru masoników. Znajduje się wśród nich 118 tytułów czasopism niemieckich, 32 tytuły niemieckich almanachów i kalendarzy, czasopisma i almanachy w innych językach, liczący ok. 115 tytułów zbiór periodycznych sprawozdań niemieckich wielkich lóż i lóż, podobne sprawozdania w innych językach oraz duży, choć niekompletny zbiór spisów członków lóż niemieckich i rzadziej reprezentowanych spisów z innych państw.

Licznie reprezentowane są mowy i zbiory mów wygłaszanych w lożach (zwłaszcza osiemnasto- i dziewiętnastowieczne) oraz dzieła zebrane najważniejszych autorów wolnomularskich a także przedstawiający różną wartość zbiór biografii. Interesujące są druki literackie w postaci powiastek filozoficznych i powieści wolnomularskich, dramatów i dużego zbioru tekstów pieśni wolnomularskich.

Kolejną grupę stanowią druki poświęcone filozofii, etyce, i myśli społecznej wolnomularstwa oraz jego stosunkowi do różnych wyznań chrześcijańskich i niechrześcijańskich a także związkom wolnomularstwa z rozmaitymi odłamami wiedzy tajemnej. Historia wolnomularstwa obejmuje dzieje misteriów i bractw misteryjnych oraz bractw budowlanych od starożytności do czasów najnowszych, dzieje towarzystw tajnych i zakonu templariuszy, dzieje wolnomularstwa w poszczególnych wiekach i krajach, dzieje wielkich lóż i poszczególnych lóż.

W zbiorach znajduje się kilkaset konstytucji i statutów wolnomularskich, a wśród nich pierwodruk konstytucji Andersena oraz statuty wolnomularskich fundacji charytatywnych i wolnomularskich stowarzyszeń naukowych i kulturalnych.
Niewielki dział druków grupuje publikacje poświęcone działalności zewnętrznej czyli charytatywnej, kulturalnej i propagandowej masonerii. Wiele interesujących druków dotyczy rytuałów i symboliki masońskiej. Znajdują się wśród nich katechizmy i instrukcje masońskie oraz rytuały systemów wolnomularskich, poszczególnych stopni i obrzędów a także prace dotyczące ogólnych zagadnień symboliki wolnomularskiej i wyjaśniające znaczenie i rolę poszczególnych symboli.

Ważną częścią zbioru są druki stowarzyszeń o charakterze i rytuałach zbliżonych do wolnomularstwa, a więc różokrzyżowców, Huminatów, związków nawiązujących do zakonu templariuszy, żydowskiej organizacji B'nai B'rith, druidów (niemieckich), Schlaraffsi, rotarian i innych organizacji. Ostatnim działem zbiorów jest literatura antymasońska z XVIII, XIX i XX wieku.

Katalog zbiorów masońskich Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu znajduje się w gmachu Biblioteki, w Pracowni Zbiorów Masońskich. Identyczny katalog znajduje się w Ciążeniu. Wersję mikrofiszową katalogu wg stanu na maj 1989 r. wydała niemiecka firma G. Olms-Verlag z Hildesheim .
Katalog alfabetyczny ma dwa ciągi: Ciąg starych druków XVII i XVIII wieku obejmuje druki wydane do roku 1800 włącznie. Ciąg druków nowych obejmuje druki wydane od roku 1801. Czasopisma nie są wyodrębnione, zostały ujęte w ogólnych katalogach szeregowanych mechanicznie. Wyjątki w szeregowaniu mechanicznym dotyczą spisów członków lóż, umieszczonych pod hasłami zbiorowymi : Matrikel, Mitglieder- Verzeichnis, Naamlijst, Tableau (w zależności od języka), a następnie szeregowanych wg nazwy miasta i loży oraz części sprawozdań lóż szeregowanych pod hasłem : Sprawozdania instytucji i ciał zbiorowych a następnie wg nazwy kraju, miasta i loży.

Katalog rzeczowy, rejestrujący całość zbioru masoników i liczący 20 tysięcy kart jest katalogiem systematycznym, w zasadzie dwustopniowym. Niektóre działy, w zależności od potrzeb, są rozbudowane głębiej, inne mają jako dalszy stopień podziału szeregowanie wg nazw haseł przedmiotowych. Pierwsza cyfra symbolu rzeczowego oznacza dział główny, druga i ewentualnie następne - poddziały w ramach tego działu.

Zbiory masońskie Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu należą do największych w Europie. Specjaliści uważają, że zbiory te stanowią jedną z trzech podstawowych zbiornic źródeł do badań nad dziejami wolnomularstwa europejskiego.

Tekst: mgr Andrzej Karpowicz
Publikacje:
tylko w języku angielskim
KARPOWICZ, Andrzej. The Masonic Collection of the University Library in Poznań [on-line]. Working Paper Series no 6. Centre for Research into Freemasonry and Fraternalism: University of Sheffield 2009. [25.11.2009]. Dostępny w Internecie: http://freemasonry.dept.shef.ac.uk/index.php?lang=0&type=toc&level0=243&op=722